วันพฤหัสบดีที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560

เกษตรอินทรีย์ - การเกษตรแบบองค์รวม เกษตรแห่งการเรียนรู้และภูมิปัญญา

เกษตรอินทรีย์เป็นการเกษตรที่อนุรักษ์และฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นองค์รวม


หลักการพื้นฐานของเกษตรอินทรีย์นั้น แตกต่างจากเกษตรปลอดสารเคมีตรงที่ว่าเกษตรอินทรีย์มีเป้าหมายเพื่ออนุรักษ์และฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม ด้วยการปฏิเสธการใช้สารเคมีสังเคราะห์ในการผลิต(รวมถึงปุ๋ยเคมีสังเคราะห์) เน้นการฟื้นฟูระบบนิเวศการเกษตร โดยเฉพาะอย่างยิ่งการปรับปรุงดิน ในขณะที่เกษตรสารเคมีจะสนใจแต่การควบคุมปริมาณการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช โดยไม่ได้ให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมแต่อย่างใด

หลายภาคส่วนพยายามให้คำนิยามเกี่ยวกับเกษตรอินทรีย์มากมาย โดยคำนิยามของสหพันธ์เกษตรอินทรีย์นานาชาติ International Federation of Organic Agriculture Movements หรือ ที่เรียกชื่อย่อว่า IFOAM  ซึ่งได้ให้ความหมายคำนิยามของเกษตรอินทรีย์ไว้ว่า

"ระบบการเกษตรที่ผลิตอาหารและเส้นใย ด้วยความยั่งยืนทางสิ่งแวดล้อม สังคม และเศรษฐกิจ โดยเน้นที่หลักการปรับปรุงบำรุงดิน การเคารพต่อศักยภาพทางธรรมชาติของพืช สัตว์ และนิเวศการเกษตร เกษตรอินทรีย์จึงลดการใช้ปัจจัยการผลิตจากภายนอก และหลีกเลี่ยงการใช้สารเคมีสังเคราะห์ เช่น ปุ๋ย สารกำจัดศัตรูพืช แต่ในขณะเดียวกันก็พยายามประยุกต์ใช้ธรรมชาติในการเพิ่มผลผลิต และพัฒนาความต้านทานต่อโรคของพืช หลักการเกษตรอินทรีย์นี้เป็นหลักการสากลที่สอดคล้องกับเงื่อนไข ทางเศรษฐกิจ สังคม ภูมิอากาศ และวัฒนธรรมของท้องถิ่นด้วย"

เกษตรอินทรีย์ คือ การเกษตรแบบองค์รวม


แนวคิดพื้นฐานของเกษตรอินทรีย์คือ การทำการเกษตรแบบองค์รวม ซึ่งแตกต่างอย่างชัดเจนจากเกษตรแผนใหม่ที่มุ่งเน้นการเพิ่มผลผลิตชนิดใดชนิดหนึ่งสูงสุด โดยการพัฒนาเทคนิคต่างๆ เกี่ยวกับการให้ธาตุอาหารพืชและป้องกันกำจัดสิ่งมีชีวิตอื่นที่อาจมีผลในการทำให้พืชที่ปลูกมีผลผลิตลดลง แนวคิดเช่นนี้เป็นแนวคิดแบบแยกส่วนเพราะแนวคิดที่ตั้งอยู่บนฐานการมองว่า การเพาะปลูกไม่ได้สัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศ ดังนั้นการเลือกชนิดและวิธีการใช้ปัจจัยการผลิตต่างๆ มุ่งเฉพาะแต่การประเมินประสิทธิผลต่อพืชหลักที่ปลูก โดยไม่ได้คำนึงถึงผลกระทบต่อทรัพยากรการเกษตรหรือนิเวศการเกษตร

สำหรับเกษตรอินทรีย์ซึ่งเป็นการเกษตรแบบองค์รวมจะให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและระบบนิเวศการเกษตร โดยเฉพาะอย่างยิ่งการฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของดิน การรักษาแหล่งน้ำให้สะอาด และการฟื้นฟูความหลากหลายทางชีวภาพของสวนเกษตรอินทรีย์ ทั้งนี้เพราะแนวทางเกษตรอินทรีย์อาศัยกลไกและกระบวนการของระบบนิเวศในการทำการผลิต ดั้งนั้นเกษตรอินทรีย์จะประสบความสำเร็จได้ เกษตรกรจำเป็นต้องเรียนรู้กลไกและกระบวนการของระบบนิเวศ

จากเหตุผลที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น เกษตรอินทรีย์จึงปฏิเสธการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชและปุ๋ยเคมี เนื่องจากการใช้สารเคมีในการทำการเกษตรเหล่านี้มีผลกระทบต่อกลไกและกระบวนการของระบบนิเวศ นอกเหลือจากปฏิเสธการใช้สารเคมีทำการเกษตรแล้ว เกษตรอินทรีย์ยังให้ความสำคัญกับการสร้างสมดุลของวงจรของธาตุอาหาร การประหยัดพลังงาน การอนุรักษ์ระบบนิเวศการเกษตร และการฟื้นฟูความหลากหลายทางชีวภาพ ซึ่งถือได้ว่าเกษตรอินทรีย์เป็นการบริหารจัดการพื้นที่ทำการเกษตรในเชิงบวก และการจัดการเชิงบวกนี้้เองทำให้เกษตรอินทรีย์แตกต่างอย่างสำคัญจากการเกษตรที่ใช้สารเคมีแบบปล่อยปละละเลย ( ที่มักอ้างว่า เป็นการเกษตรตามแบบธรรมชาติ หรือ เกษตรปลอดสารเคมีและเกษตรไร้สารพิษ แต่ยังมีการใช้สารเคมีอยู่ไม่มากก็น้อย )

เนื่องจากเกษตรอินทรีย์เป็นการเกษตรที่ให้ความสำคัญกับการทำการเกษตรเชิงสร้างสรรค์ เพื่ออนุรักษ์และฟื้นฟูระบบนิเวศการเกษตรในไร่นา ดังนั้นเกษตรกรที่หันมาทำเกษตรอินทรีย์จึงจำเป็นต้องพัฒนาการเรียนรู้เกี่ยวกับธรรมชาติและการบริหารจัดการฟาร์มเกษตรอินทรีย์ของตนเองเพิ่มขึ้นด้วย

ผลที่ตามมาก็คือ...เกษตรอินทรีย์จึงเป็นแนวทางการเกษตรที่ตั้งอยู่บนกระบวนการแห่งการเรียนรู้และภูมิปัญญา เพราะเกษตรกรต้องสังเกตุ ศึกษา วิเคราะห์-สังเคราะห์ และสรุปบทเรียนทางกายภาพ ( เช่น ลักษณะของดิน ภูมิอากาศ และ ภูมินิเวศ ) รวมถึง เศรษฐกิจและสังคมที่แตกต่างจากพื้นที่อื่น เพื่อคัดสรรและพัฒนาแนวทางเกษตรอินทรีย์ที่เฉพาะและเหมาะสมกับพื้นที่การเกษตรของตนเองอย่างแท้จริง

นอกจากนี้ เกษตรอินทรีย์ยังให้ความสำคัญกับเกษตรกรผู้ผลิตและชุมชนท้องถิ่น เกษตรอินทรีย์มุ่งหวังที่จะสร้างความมั่นคงในการทำการเกษตรสำหรับเกษตรกร ตลอดจนอนุรักษ์และฟื้นฟูวิถีชีวิตของชุมชนเกษตรกรรม วิถีการผลิตของเกษตรอินทรีย์เป็นวิถีการผลิตที่เกษตรกรต้องอ่อนน้อมและเรียนรู้ในการประยุกต์การทำการเกษตรอินทรีย์ของตนเองให้เข้ากับวิถีแห่งธรรมชาติ อาศัยกลไกทางธรรมชาติเพื่อทำการเกษตร ดังนั้นวิถีการผลิตเกษตรอินทรีย์จึงเป็นวิถีแห่งการเคารพอ่อนน้อมและพึ่งพาพึ่งพิงธรรมชาติ ซึ่งสอดคล้อมกลมกลืนกับวิถีชีวิตของชุมชนเกษตรพื้นบ้านของสังคมไทย

แต่ในขณะเดียวกัน เกษตรอินทรีย์ก็ไม่ได้ปฏิเสธการผลิตเพื่อการค้า เพราะตระหนักว่าครอบครัวเกษตรกรส่วนใหญ่จำเป็นต้องพึ่งพาจำหน่วยผลผลิตเพื่อเป็นรายได้ในการดำรงชีพ ขบวนการเกษตรอินทรีย์พยายามส่งเสริมการทำการตลาดผลผลิตเกษตรอินทรีย์ทั้งในระดับท้องถิ่น ประเทศ และระหว่างประเทศ โดยการตลาดท้องถิ่นอาจมีรูปแบบที่หลากหลายตามแต่เงื่อนไขทางสภาพเศรษฐกิจและสังคมของท้องถิ่นนั้น เช่น ระบบชุมชนสนับสนุนการเกษตร หรือ ระบบอื่นๆ ที่มีหลักการในลักษณะเดียวกัน ส่วนตลาดที่ห่างไกลออกไปจากผู้ผลิต ขบวนการเกษตรอินทรีย์ได้พยายามพัฒนามาตรฐานการผลิตและระบบการตรวจสอบรับรองที่สร้างความมั่นใจให้กับผู้บริโภคได้ว่า ทุกขั้นตอนของการผลิต แปรรูป และการจัดการนั้น เป็นการทำงานที่พยายามอนุรักษ์และฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม ตลอดจนรักษาคุณภาพของผลผลิตให้เป็นธรรมชาติเดิมมากที่สุด



วันจันทร์ที่ 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560

เกษตรกรรม การดำรงชีพอันเนื่องมาแต่ผืนดิน


เกษตรกรรม การดำรงชีพอันเนื่องมาแต่ผืนดิน

เกษตรอินทรีย์


ด้วยความเชื่อที่ว่าธรรมชาติทั้งปวงล้วนมีวิญญาณกำกับอยู่ สรรพสิ่งทั้งหลายจึงมีชีวิตเช่นเดียวกับเรา บรรพบุรุษของเราจึงทำการเกษตรในลักษณะที่อ่อนน้อมและเคารพต่อธรรมชาติ
บูชาผืนดินแม่น้ำ เป็นเสมือนแม่ที่ช่วยเกื้อกูลหนุนเสริมสรรพชีวิตทั้งหลายให้ดำรงอยู่ เกษตรกรรมในอดีตจึงเป็นเกษตรกรรมที่มีทั้งมิติของการให้และการรับระหว่างคนกับธรรมชาติ มิใช่การตักตวงกอบโกยแต่ฝ่ายเดียว

แต่เมื่อเราเริ่มนำตัวเองเข้าสู่เกษตรกรรมยุคใหม่ และมองกำไรสูงสุดเป็นที่ตั้ง มุ่งขายเพื่อให้ได้เงินทองมากมายสนองความสะดวงสบายและความโลภอันไม่สิ้นสุด

ดิน น้ำ และธรรมชาติทั้งปวงจึงเป็นเพียงแค่ปัจจัยการผลิต เป็นความผิดพลาดตั้งแต่วิธีคิดเริ่มต้นและนำไปสู่ความเสื่อมโทรมของธรรมชาติทั้งปวง

เกษตรกรรมแนวใหม่ จำเป็นต้องทุ่มเทเทคโนโลยีสมัยใหม่ ทั้งปุ๋ยเคมี สารเคมีกำจัดศัตรูพืช และพืชพันธุ์ใหม่ ทั้งหมดนี้ต้องใช้เงินซื้อหามาทั้งสิ้น นอกจากนี้เกษตรกรยังต้องทุ่มเทเวลาในการจัดการเทคโนโลยี และละเลยการผลิตเพื่อบริโภคซึ่งจำเป็นต่อชีวิต กลับฝากความหวังไว้กับการผลิตเพื่อขาย ขายให้ได้แล้วจึงนำเงินมาซื้อกินอีกต่อหนึ่ง แต่ผลที่ได้นั้นไม่เป็นอย่างที่คิด เพราะมูลค่าของผลผลิตที่ขายได้ไม่คุ้มค่ากับสิ่งที่ลงทุนไป

เราอาจจะขายได้เงินมากขึ้นก็จริงอยู่ แต่สิ่งที่เสียไปแล้วทบต้นทบดอกนั้นมากกว่า ทำให้เกษตรกรรมเริ่มไม่ใช่คำตอบในชีวิตของใครหลายๆคน และไม่ให้ความสำคัญต่อการพัฒนาความรู้ความสามารถในการดำรงชีพอันเนื่องมาแต่ดินอีกต่อไป

นอกจากนี้วิถีของการบริโภคอาหารที่เน้นรูปลักษณ์หน้าตามากกว่าคุณค่าของอาหารที่เริ่มชัดเจนแล้วว่าให้ผลเสียมากเพียงใดต่อสุขภาพของคนทั้งเกษตรกรผู้ผลิตและผู้บริโภค ความทุกข์จากการเจ็บป่วย ความทุกข์จากการที่ต้องสูญเสียเงินทองมากมายเพื่อเยียวยารักษาชีวิตไว้ แต่ก็ต้องตายไปในที่สุด ธรรมชาติและสภาพแวดล้อมเองก็เช่นเดียวกัน ความเสื่อมโทรมจนถึงขั้นแตกดับสูญสลายกำลังใกล้เข้ามาทุกที พืชพันธุ์มากมายใกล้สูญพันธ์ุ เพราะถูกทดแทนด้วยพืชพันธุ์ใหม่ตัดต่อพันธุกรรมซึ่งมาจากกระบวนการที่ผิดธรรมชาติ และจะส่งผลอย่างไรต่อไปในอนาคต ยังไม่มีใครให้คำตอบที่ชัดเจนได้ในวันนี้

สภาพการณ์เช่นนี้ดำเนินมาควบคู่กับความพยายามในการแสวงหาทางออกให้กับชีวิตของเกษตรกรในหลายที่หลายแห่ง เกิดเป็นเกษตรกรรมในแนวคิดและรูปแบบต่างๆมากมาย และเกษตรอินทรีย์ก็เป็นอีกแนวคิดหนึ่งที่น่าสนใจทีเดียว

เกษตรอินทรีย์เป็นเรื่องที่พูดถึงกันมานานพอสมควรทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ มีรูปธรรมที่ชัดเจนมากมายให้สามารถศึกษาได้เป็นหนทางออกของชีวิตเกษตรกรหลายคนหลายกลุ่ม ในขณะที่ปัจจุบันผลผลิตและผลิตภัณฑ์เกษตรอินทรีย์มีแนวโน้มทางการตลาดที่น่าสนใจ และเป็นที่ยอมรับกว้างขวางมากขึ้นทั้งภายในประเทศและต่างประเทศ

ทั้งนี้เพราะเกษตรอินทรีย์เป็นเกษตรกรรมที่อาศัยหลักความเกื้อกูลกันของธรรมชาติ ไม่มีการใช้ปุ๋ยและสารเคมี ไม่ใช้พืชพันธุ์ที่มีการตัดต่อดัดแปลงพันธุกรรม เน้นพืชผักพันธุ์ท้องถิ่น ปัญหาโรคแมลงนั้นจะน้อยลงเรื่อยๆ ความอุดมสมบูรณ์และสมดุลของธรรมชาติจะค่อยๆ กลับคืนมาสู่ไร้นาของเกษตรกร ต้นทุนในการผลิตก็ลดลงเป็นความคุ้มค่าในระยะยาวของชีวิตทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภค เพราะเกษตรกรซึ่งเป็นผู้ผลิตเองไม่ต้องเสี่ยงกับปัญหาสุขภาพอันเกิดจากการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช ผลผลิตที่ได้จะปลอดภัยจากสารพิษและปลอดภัยต่อผู้บริโภค

โดย วิบูลย์ เข็มเฉลิม